Nöbetçi Eczaneler
Dünya siyaseti hiçbir zaman yalnızca görünen aktörlerin konuştuğu bir sahne olmadı. Görünen liderler, çoğu zaman görünmeyen tarihsel zorunlulukların sözcüsüdür. Bugün Trump’ın Çin ziyareti ve hemen ardından Putin’in Pekin temasları etrafında oluşan diplomatik hareketlilik de tam olarak bu gerçeği yeniden hatırlatmaktadır: Tarih, bireylerin iradesiyle değil, güç merkezlerinin birbirine çarptığı zorunluluk alanlarıyla şekillenir.
Bu temasları “tek bir anlaşma” ya da “kapalı kapılar ardında yazılmış küresel bir paylaşım planı” gibi okumak yüzeysel kalır. Çünkü uluslararası sistem artık tek merkezli imparatorluk mantığıyla değil; birbirine eklemlenen ama aynı zamanda rekabet eden çok katmanlı güç bloklarıyla işlemektedir. Bugün dünya, ne tam anlamıyla küresel bir bütünleşme içindedir ne de klasik Soğuk Savaş düzenine geri dönmüştür. Daha çok, iki uç arasında salınan hibrit bir geçiş döneminin içindedir.
Trump’ın Çin’e yönelimi, ideolojik sertlikten çok ekonomik gerçekliğin dayattığı bir zorunluluğu temsil eder. ABD’nin Çin ile ilişkisi artık yalnızca “rekabet” değil, aynı zamanda “bağımlılığın yönetimi” meselesidir. Teknoloji tedarik zincirlerinden nadir toprak elementlerine, yapay zekâ yarışından finansal piyasalara kadar uzanan geniş bir alanda iki ülke birbirini dışlayamayacak kadar iç içe geçmiştir. Bu durum, klasik jeopolitik düşmanlıkların yerini “kontrollü gerilim” stratejilerine bırakmaktadır.
Ancak bu kontrollü gerilim aynı zamanda kırılgan bir denge üretir. Ekonomik entegrasyon derinleştikçe siyasi rekabet daha hassas hale gelir. Bir tarafın attığı her adım, diğer taraf için yalnızca diplomatik değil, sistemik bir mesaj anlamı taşır. Dolayısıyla Trump’ın Pekin hattındaki her temas, yalnızca bir ziyaret değil; küresel ekonomik mimarinin yeniden pazarlığa açılmasıdır.
Öte yandan Putin’in Çin ziyareti, bu tablonun ikinci katmanını oluşturur. Rusya, Batı ile yaşadığı yapısal gerilim nedeniyle yönünü Asya’ya çevirmiştir; fakat bu yöneliş bir tercih olmaktan çok zorunlu bir yeniden konumlanmadır. Çin ise bu ilişkide daha güçlü ekonomik ve teknolojik kapasiteye sahip aktör olarak, Rusya ile ilişkisini çoğu zaman “asimetrik ortaklık” düzleminde yürütmektedir.
Bu asimetri, ilişkileri hem güçlü hem de kırılgan kılar. Çünkü taraflardan biri enerji ve güvenlik kapasitesi sunarken, diğeri sermaye, teknoloji ve pazar gücü sunmaktadır. Bu alışveriş eşitlikten ziyade karşılıklı bağımlılık üretir; karşılıklı bağımlılık ise tarih boyunca hem istikrar hem de gerilim üretmiştir. Tam da burada daha geniş bir resim belirir: Dünya, tek kutuplu düzenin çözülmesinden sonra henüz yeni bir dengeye ulaşabilmiş değildir. ABD merkezli eski düzen hâlâ finansal ve kurumsal olarak güçlüdür; Çin merkezli yükselen yapı ise ekonomik ağırlığını giderek artırmaktadır. Rusya ise bu iki merkez arasında jeopolitik sert gücüyle denge bozucu bir rol oynamaktadır.
Bu üçlü yapı aslında bir bloklaşmadan ziyade, birbirini sınayan ama aynı zamanda birbirine yaslanan bir güç geometrisi üretmektedir. Bu nedenle yaşanan her diplomatik temas, bir ittifak ilanından çok bir sınır çizimi girişimidir. Her taraf, kendi etki alanını genişletirken diğerinin kırmızı çizgilerini test etmektedir. Burada asıl dönüşüm şudur: Küresel rekabet artık toprak üzerinden değil, sistemler üzerinden yürümektedir. Enerji hatları, veri akışları, çip üretimi, finansal ödeme sistemleri ve yapay zekâ altyapıları yeni jeopolitik cepheleri oluşturmuştur. Bu yüzden Pekin’de yapılan her görüşme, bir ekonomi zirvesinden çok bir “sistem güvenliği müzakeresi” niteliği taşır.
Putin’in Pekin ziyareti de bu açıdan yalnızca ikili ilişkilerin güçlendirilmesi değil, Batı merkezli sistemin dışında alternatif bir dayanışma alanının ne kadar sürdürülebilir olduğunun testidir. Ancak bu alternatif alan ideolojik bir birlikten çok pragmatik çıkarların toplamıdır; pragmatizm ise en güçlü bağ olduğu kadar en hızlı çözülme potansiyelini de içinde taşır.
Dolayısıyla bugünkü tabloyu ne “yeni bir imparatorluk düzeni” ne de “tam bir bloklaşma” olarak okumak mümkündür. Daha doğru tanım, “çok merkezli rekabet içinde zorunlu işbirliği”dir. Bu yapı sürekli müzakereyi, sürekli gerilimi ve sürekli yeniden hizalanmayı beraberinde getirir.
Ve tam bu noktada tabloya Türkiye dâhil olur.
Türkiye, bu küresel satranç tahtasında taşlardan biri değil; taşların hareket alanını belirleyen karelerin kendisidir. Washington–Pekin gerilimi ekonomik eksenli bir güç mücadelesi üretirken, Moskova–Pekin yakınlaşması jeopolitik bir dayanışma görüntüsü vermektedir. Ancak bu iki büyük eksenin arasında kendisini sabit bir blok kimliğine hapsetmeyen bir aktör vardır: Türkiye. Türkiye’nin pozisyonu, klasik “Doğu ya da Batı” ikileminin ötesinde, çok yönlü bir dengeleme kapasitesi üzerine kuruludur. Bu dengeleme pasif bir tarafsızlık değil, aktif bir stratejik esnekliktir. Ankara, NATO sistemi içinde güvenlik mimarisinin parçası olmaya devam ederken, Rusya ile enerji ve bölgesel kriz yönetimi üzerinden temas kurmakta; Çin ile ise ticaret ve altyapı eksenli ilişkilerini geliştirmektedir.
Bu çok yönlü ilişki ağı Türkiye’yi küresel sistemde “tam bağlı ama tek yöne mahkûm olmayan” nadir aktörlerden biri haline getirir. Karadeniz güvenliği, Orta Doğu krizleri, enerji koridorları ve göç hareketleri düşünüldüğünde Türkiye, büyük güç rekabetinin çevresinde değil, doğrudan merkezine temas eden bir jeopolitik filtre işlevi görmektedir. Bu nedenle Türkiye’nin yeni dünya düzenindeki rolü bir ittifaka sıkışmak değil; ittifaklar arasında denge üreterek hareket alanı açmaktır. Küresel sistem sertleştikçe Türkiye’nin stratejik değeri artmakta; çünkü sertleşen her bloklaşma, esnek hareket edebilen aktörleri daha vazgeçilmez hale getirmektedir. İşte bu nedenle Türkiye, bu yeni çağın pasif izleyicisi değil, denge üreten aktif mimarlarından biridir. Artık hiçbir güç tek başına dünyayı yönetememekte, ama hiçbir güç de diğerleri olmadan sistemi sürdürememektedir.
İşte bu paradoks, 21. yüzyılın gerçek jeopolitiğidir.
Dr. Öğretim. Üyesi
Hüseyin DURSUN
İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi